DİSMENORE

Dismenore, ağrılı adet görmedir ve yaygın bir sorundur. Bu durumdan etkilenen çoğu kişide dismenore, ergenlik döneminde genellikle ilk adet döneminden sonraki dört ila beş yıl içinde başlar. Yaş ilerledikçe ağrılı adet görme sıklığı azalır.

Endometriozis, uterus (rahim) miyomları, uterus adenomiyozisi, bağırsak veya mesane hastalıkları vb. gibi altta yatan bir hastalık varlığında olan ağrılı adet görme, sekonder dismenore olarak adlandırılır.

Bu yazımızda ise altta yatan bir hastalığın olmadığı primer dismenorenin nedenleri, belirtileri, teşhisi ve tedavisi ele alınmaktadır.

DİSMENORE NEDENİ

Adet döneminde, uterus (rahim) iç zarında “prostaglandin” adı verilen kimyasallar oluşur. Bunlar, uterusta kas kasılmalarına neden olur ve uterusa giden kan ve oksijen akışını azaltabilir. Bu durum ağrıya yol açar. Doğum sancılarına benzer şekilde, bu kasılmalar da ciddi ağrı ve rahatsızlığa neden olabilir.

Prostaglandinler ayrıca mide bulantısı ve ishal gibi diğer adet belirtilerine de katkıda bulunabilir.

DİSMENORE BELİRTİLERİ

Dismenore ağrısı kramp tarzındadır ve genellikle alt karın bölgesinde yer alır; bazı kişilerde sırt veya uyluklarda da şiddetli ağrı olur. Ağrı genellikle adet kanaması başlamadan hemen önce veya adet kanaması sırasında başlar ve bir ila üç gün içinde kademeli olarak iyileşir. Ağrı genellikle aralıklı olarak ortaya çıkar ve hafiften hareket kabiliyetini kısıtlayacak şiddete kadar değişebilir.

Kramplara eşlik edebilecek diğer belirtiler arasında mide bulantısı, ishal, baş dönmesi, yorgunluk, baş ağrısı veya grip benzeri bir his yer alır.

DİSMENORE TANISI

Dismenoreyi teşhis etmek için kadın doğum uzmanınız tıbbi geçmişinizi gözden geçirecek ve fiziksel muayene yapacaktır.

Fizik muayene  —  Bu tam bir karın ve pelvik muayeneyi içerir. Muayene sırasında doktorunuz uterus ve genital organların boyutunu ve şeklini gözlemleyecek ve muayene etmeye çalışacaktır.

Ergenlik çağındakilerde ve evli olmayan hastalarda iç pelvik muayene gerekli olmayabilir.

Diğer testler  —  Durumunuza bağlı olarak, doktorunuz pelvik ultrason da yapabilir (mümkünse evli kadınlarda vajinal olarak yapılır). Bu, uterus miyomları, uterus adenomiyozu veya endometriozis gibi ağrıya neden olabilecek başka bir rahatsızlığınız olup olmadığını belirlemede faydalı olabilir.

İLK TEDAVİ

Dismenore için çeşitli tedavi yöntemleri mevcuttur.

Steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAID’ler)  —  NSAID’ler, dismenore ile ilişkili ağrıyı azaltmada oldukça etkili bir ilaç grubudur. İbuprofen ve naproksen gibi NSAID’ler tedavide etkilidirler.

NSAID’ler, kanama veya diğer adet belirtileri başlar başlamaz başlanıp, iki ila üç gün boyunca düzenli olarak alındığında en etkilidir. Sağlık uzmanınız sizin için en uygun doz ve tedavi programı hakkında sizinle görüşebilir.

Doğum kontrolü  —  Hamile kalmak istemeyen kişiler, doğum kontrol hapları ve diğer hormonal doğum kontrol yöntemlerini de dismenore tedavisinde kullanabilirler. Hapın yanı sıra enjeksiyon, hormon salgılayan rahim içi araç (RİA) ve implant da bunlara dahildir. Hormonlu doğum kontrolü kullanımı, genellikle tedaviye başladıktan birkaç ay sonra dismenoreyi hafifletir.

Bu yöntemler, prostaglandinlerin üretildiği uterus (rahim) iç zarını incelterek, ağrı ve kramplara neden olan uterus kasılmalarını ve adet kanamasını azaltır. Bazı kişiler ağrıyı yönetmek için NSAID’lerle birlikte hormonal doğum kontrol yöntemlerini tercih eder.

Hormonlu doğum kontrolüyle ilgileniyorsanız, sağlık uzmanınızla görüşün. Her yöntemin avantajları ve dezavantajları vardır ve sizin için doğru seçim bu faktörlere ve tercihlerinize bağlı olacaktır.

Sürekli dozlama  —  Geleneksel olarak hap, ayda yaklaşık bir kez kanamaya neden olacak şekilde bir program dahilinde kullanılır. Ancak, kanamayı önlemek ve adet dönemi ağrısını en aza indirmek için doğum kontrol hapınızı sürekli olarak kullanmanız da mümkündür. Bu, “sürekli dozlama” olarak bilinir.

Sürekli dozlama aşağıdaki anlama gelir:

• Hap – Doğum kontrol hapı kullanıyorsanız, 21 veya 24 gün boyunca (hapın markasına bağlı olarak) günde bir “aktif” hap alır ve hemen yeni bir hap paketine başlarsınız. Bu, süresiz olarak yapılabilir, ancak birçok kişi her 9 ila 12 haftada bir birkaç gün hap almayı bırakır; bu süre zarfında birçok kişide bir miktar kanama olur.
• Enjeksiyonlar – Medroksiprogesteron asetat enjeksiyonu yaptırıyorsanız , 12 haftada bir enjeksiyon yaptırırsınız. Çoğu kişi ilk birkaç ay boyunca aralıklı lekelenme veya kanama yaşar; bu genellikle zamanla azalır. Ancak, dört veya daha fazla enjeksiyondan sonra (bir yıl veya daha uzun süreli kullanım), çoğu kişide çok az kanama olur veya hiç olmaz.

Hormonlu doğum kontrol yöntemini sürekli kullanan kişilerde, özellikle ilk iki-üç ay boyunca ara ara hafif kanama veya lekelenme görülebilir; bu genellikle zamanla azalır. Kanama meydana geldiğinde ise, genellikle daha hafiftir ve tedavi öncesine kıyasla daha az şiddetli kramplarla birliktedir.

İlaç dışı tedaviler  —  İlaç kullanımını gerektirmeyen tedaviler de dismenore ağrısını azaltmaya yardımcı olabilir. Bazı durumlarda, bu tedaviler ilaçlar kadar etkili olmasa da, ağrı kesici etkisini artırmak için bir ilaçla birlikte kullanılabilirler.

Isı  —  Alt karın bölgesine bir ısıtma yastığı, sıcak su torbası veya kendiliğinden ısınan bir yama ile ısı uygulamak, ağrıyı önemli ölçüde azaltabilir; çoğu zaman bir NSAID tedavisi kadar etkilidir. Çok sıcak bir ısıtma yastığı veya sıcak su torbası ile cildi yakmaktan kaçınmak önemlidir; yaklaşık 40°C sıcaklık önerilir. Kendiliğinden ısınan bir yama kullanıldığında genellikle yanık riski söz konusu değildir. Isıyı istediğiniz sıklıkta kullanabilirsiniz. Bir NSAID ilacına ek olarak ısı kullanmak, ağrının giderilmesini hızlandırabilir.

Diyet, vitamin ve bitkisel tedaviler  —  Dismenorenin giderilmesi için çeşitli diyet ve vitamin tedavileri incelenmiştir. Ancak, bu çalışmalar az sayıda kişiyi kapsamıştır ve güvenlik veya etkinlik konusunda yeterli bilgi sağlamamaktadır. Magnezyumun dismenoreyi hafifletmede plasebodan daha etkili olduğunu ve iyi tolere edildiğini gösteren ufak çaplı çalışmalar vardır. Sınırlı kanıtlara dayanarak, çoğu uzman dismenoreyi tedavi etmek için diyet, vitamin veya bitkisel ilaçları önermemektedir.

Fiziksel aktivite  —  Bazı çalışmalarda egzersizin, ağrı da dahil olmak üzere adet semptomlarını azalttığı görülmektedir. Egzersizin birçok faydası vardır, bu nedenle adet sancılarını hafifletmek için egzersiz yapmak mantıklıdır. Egzersizin faydalı olması için yorucu olması gerekmez. Yürüyüş gibi hafif aktiviteler bile sağlığınız için iyidir ve ruh halinizi iyileştirebilir.

Tamamlayıcı veya alternatif tıp  —  Yoga veya akupunktur gibi tamamlayıcı tıp uygulamalarının ağrılı adet dönemlerini azaltmada etkili olduğuna dair bazı kanıtlar mevcuttur. Ancak, bu tedavilerin güvenliğini ve etkinliğini doğrulamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

Transkutanöz elektriksel sinir stimülasyonu  —  Transkutanöz elektriksel sinir stimülasyonu (TENS), ağrı bölgesinin yakınındaki cilde uygulanan elektrot yamalarının kullanımını içeren bir tedavidir. TENS, birçok rahatsızlığın neden olduğu ağrıyı tedavi etmek için kullanılmış olup, bazı hastalarda dismenoreyi azaltmaya yardımcı olabilir.

Bu tedavi, kemere takılı küçük bir pil takımıyla yapılır ve bu pil, elektrotlara iletilen hafif bir elektrik akımı üretir. Elektrik akımının, ağrılı sinir uyarılarını engelleyen veya azaltan kimyasalların salınımını uyardığına inanılmaktadır.

Çeşitli çalışmaların analizi, TENS’in ağrıyı ilaçlar kadar iyi hafifletmediğini gösterdi; ancak ağrı kesici ilaç alamayan veya almak istemeyen kişiler için yararlı bir alternatif olabilir.

İLK TEDAVİ BAŞARISIZ OLURSA

Yukarıda belirtildiği gibi, dismenore için en etkili tedaviler NSAID’ler ve/veya hormonal doğum kontrol yöntemleridir. Bu tedavilerden birini denerseniz ancak iki ila üç ay içinde ağrıyı yeterince hafifletmezseniz, sağlık uzmanınız tedaviyi değiştirmenizi veya yaklaşımları birleştirmenizi önerebilir (örneğin, halihazırda NSAID kullanıyorsanız doğum kontrol yöntemine geçmeniz veya tam tersi).

Tipik sonraki adımlar  —  Ne NSAID’ler ne de hormonal doğum kontrol yöntemleri ağrıyı yeterince iyileştirmiyorsa, doktorunuz yaşınıza, semptomlarınıza ve diğer tıbbi durumlarınıza göre sonraki adımları önerebilir. Seçenekler şunlardır:

• Sebebi belirlemek için ameliyat– Endometriozis veya başka bir rahatsızlığın ağrıya neden olup olmadığını belirlemek için tanısal laparoskopi önerilebilir. Genellikle genel anestezi altında ameliyathanede yapılan laparoskopi, küçük kesiler ve kameralı ince bir teleskop kullanılarak uterus, overler veya pelvis içindeki diğer bölgelerde veya yakınında endometriozis veya başka anormallik belirtileri olup olmadığını belirlemek için uygulanan minimal invaziv bir cerrahidir. Laparoskopi geçiren çoğu kişi ameliyat günü evine gidebilir.
• Adet kanamasını tamamen baskılayan ilaçlar– Doktorunuz ağrınızın endometriozis ile ilişkili olduğunu düşünüyorsa, nafarelin veya leuprolide gibi bir gonadotropin salgılatıcı hormon (GnRH) agonisti veya elagolix veya relugolix gibi bir GnRH antagonisti ile tedavi önerebilir . Dismenore, tedaviye başladıktan sonraki iki ila üç ay içinde düzelirse, bu durum muhtemelen endometriozisin neden olduğunu gösterir.

Sinir kesme ameliyatı  —  Dismenoreyi tedavi etmek için en az iki cerrahi prosedür geliştirilmiştir. Laparoskopik uterin sinir ablazyonu ve presakral nörektomi. Bu ameliyatların her ikisi de uterus sinirlerinin kesilmesini veya yok edilmesini içerir ve bu da ağrı sinyallerinin iletilmesini engeller. Ancak, bu prosedürlerin ağrıyı uzun süreli olarak hafiflettiği gösterilmemiştir. Ayrıca, ameliyat komplikasyonlarla da ilişkili olabilir. Bunlar, sinirlerin yeniden büyümesi veya ağrı sinyallerinin alternatif yollarla iletilmesiyle ilişkili olabilir. Sonuç olarak, dismenore için cerrahi tedaviler genellikle önerilmez.

 

Prof. Dr. Işık Üstüner

Kadın Hastalıkları ve Doğum